Zabójstwo Tadeusza Stecia. Sprawa przykryta legendą

Minęły ponad trzy dekady, a zabójstwo najsłynniejszego karkonoskiego przewodnika wciąż nie ma sprawcy. W tej historii jest wszystko: człowiek-legenda, mieszkanie pełne zbiorów, motyw rabunkowy, który nie pasuje do strat, motyw seksualny i śledztwo, które bardziej przypominało gaszenie pożaru wizerunkowego niż polowanie na zabójcę. A do tego legenda o „tajnych archiwach”, która świetnie się klika, ale prowadzi donikąd.

W nocy z 12 na 13 stycznia 1993 roku w swoim mieszkaniu w Cieplicach zamordowany został Tadeusz Steć – postać dla Karkonoszy niemal symboliczna. Przewodnik, autor, popularyzator, człowiek, którego nazwisko znało pół regionu, a drugie pół przynajmniej słyszało. Sprawa od początku była głośna, bo dotyczyła kogoś rozpoznawalnego. A jednak – mimo upływu lat – nie doczekała się tego, co w kryminale jest najważniejsze: odpowiedzi „kto i dlaczego”.

Jego życiorys od początku był barwny i nieoczywisty. Po wojnie trafił na Dolny Śląsk jako przesiedleniec, próbował różnych dróg. W pewnym momencie znalazł się w klasztorze – rozpoczął nowicjat, ale ostatecznie został z zakonu usunięty kiedy na jaw wyszły jego preferencje seksualne. Ten epizod, często bagatelizowany w laurkowych biogramach, jest ważny, bo pokazuje Stecia jako człowieka, który szukał dla siebie miejsca, a jednocześnie nie mieścił się w ramach. Podobnie było ze studiami: rozpoczął historię, ale ich nie ukończył. Mimo to przez lata funkcjonował w otoczeniu jako „magister” – i co charakterystyczne, niewiele osób to kwestionowało, bo miał coś, czego nie da się podrobić samą pieczątką z uczelni: wiedzę.

Steć był samoukiem w starym stylu. Czytał nałogowo, zbierał materiały, wchłaniał region jak gąbka. Miał świetną pamięć, swobodę w opowiadaniu, języki, erudycję. Dzięki temu mógł uchodzić za człowieka wykształconego nawet wtedy, gdy formalnie nie domykał swojej edukacyjnej historii. I to jest jeden z kluczy do jego fenomenu: ludzie nie jechali w Karkonosze tylko „na szlak”, oni jechali na Stecia. Na jego opowieści, dygresje, anegdoty, styl.

Właśnie dlatego jego zabójstwo uderzyło w region tak mocno. Zginął ktoś, kto dla wielu był twarzą Karkonoszy – a jednocześnie ktoś, kto żył samotnie i miał wokół siebie aurę prywatności, dystansu, selektywnego dopuszczania ludzi do swojego świata. To automatycznie rodziło pytanie: kto miał do niego dostęp? Kto potrafił przejść przez tę barierę?

Zanim jednak ktoś zacznie szukać tajnych dokumentów, przez które miał zginąć, warto spojrzeć na to, co w tej sprawie jest najbardziej przyziemne – i zarazem najbardziej niepokojące. Steć uchodził za człowieka ostrożnego i nieufnego. Mieszkał sam, obcych raczej nie wpuszczał, a kontakt z nim bywał utrudniony. Tym bardziej istotne jest pytanie, które wraca w niemal każdej relacji o tej zbrodni: skoro był tak ostrożny, to jakim cudem sprawca znalazł się w środku? Najbardziej logiczny wniosek jest brutalnie prosty – musiał to być ktoś, kogo znał albo ktoś, kogo wpuścił bez podejrzeń.

Początkowo rozważano motyw rabunkowy. I trudno się dziwić. Steć miał w mieszkaniu rzeczy, które mogły wyglądać jak skarbiec kolekcjonera: książki, starodruki, monety, mapy, materiały, przedmioty o wartości nie tylko sentymentalnej. Takie mieszkanie, przynajmniej na papierze, powinno być łakomym kąskiem dla złodzieja. Tyle że w tej historii motyw rabunkowy ma słaby punkt: według relacji i opowieści krążących wokół sprawy zniknęła niewielka część pieniędzy, natomiast wiele cennych przedmiotów miało pozostać na miejscu. To nie pasuje do „zwykłej kradzieży”, gdzie sprawca bierze to, co ma wartość, i znika.

I tu pojawiają się dwie możliwości. Albo sprawca był amatorem – ktoś, kto wszedł po pieniądze, spanikował, zostawił resztę i uciekł. Albo – i to brzmi bardziej logicznie – sprawca nie przyszedł po „wartości ogólne”, tylko po coś konkretnego. Dokument, przedmiot, notatki, coś, co miało znaczenie tylko dla niego. Wtedy zniknięcie „niewielkiej kwoty” mogło być dodatkiem, a nie celem. Wtedy mieszkanie pełne zbiorów nie było skarbcem, tylko labiryntem, w którym ktoś szukał jednego wyjścia.

W tle od początku przewijał się też wątek obyczajowy. Steć był homoseksualistą – i to nie jest temat do szeptania w kącie, bo w tej sprawie to mogło mieć znaczenie czysto kryminalne. Relacje, spotkania, ryzyko szantażu, konflikt, zazdrość, przemoc w relacji – to są realne mechanizmy, które w kryminalistyce nie są żadną sensacją, tylko codziennością. Jeśli sprawca był „blisko”, to prywatne życie ofiary staje się naturalnym polem dochodzenia.

Tyle że tu pojawia się druga warstwa: klimat początku lat 90. To były czasy, w których wątek homoseksualny w śledztwie nie zawsze był analizowany chłodno i profesjonalnie. Bywał traktowany jako „wstydliwy problem”, który lepiej zamknąć szybciej niż drążyć. W sprawie Stecia przez lata powraca sugestia, że śledztwo prowadzone było w sposób nieudolny, chaotyczny i ostatecznie sprzyjający niewykryciu sprawców. I to jest druga ważna oś świeżego spojrzenia: być może największą tajemnicą tej sprawy nie jest „kto zabił”, tylko „dlaczego nie doprowadzono jej do końca”.

Jest jeszcze jeden element biografii Stecia, który do dziś budzi emocje, a jednocześnie mógł mieć znaczenie czysto praktyczne: jego epizod współpracy z SB. W relacjach i publikacjach poświęconych przewodnikowi pojawia się informacja, że w czasach PRL był on werbowany do kontaktów z bezpieką, a w tle miały się pojawiać „haki obyczajowe”. To wątek, który w latach 90. nadal działał jak zapalnik – bo nawet jeśli taka współpraca była marginalna, samo jej istnienie mogło tworzyć wokół Stecia atmosferę nieufności, plotek i strachu.

Nie chodzi tu o prostą tezę, że „zabiły go służby”, bo to jest myślenie życzeniowe ludzi, którzy w każdej niewyjaśnionej sprawie chcą widzieć wielką operację. Wątek SB jest istotny z innego powodu: pokazuje, że Steć żył na styku różnych światów. Z jednej strony był człowiekiem gór i turystyki, z drugiej – osobą o bogatej sieci kontaktów, poruszającą się w środowiskach, w których informacja bywała walutą. W realiach PRL przewodnik znający języki, oprowadzający zagranicznych turystów i mający dostęp do ludzi, miejsc i opowieści, mógł być dla służb interesujący nawet bez żadnej „wielkiej tajemnicy”.

W regionie mówiło się o naciskach, o tym, że pewne wątki były niewygodne, że pojawiali się ludzie, którzy „nie chcieli rozdmuchiwania” sprawy. Tego nie da się dziś udowodnić jednym cytatem, ale da się uczciwie postawić pytanie: czy gdyby ofiarą był anonimowy mieszkaniec, a nie znana postać, śledztwo wyglądałoby tak samo? I odwrotnie: czy właśnie dlatego, że był znany, sprawa była „zbyt gorąca”, by ją prowadzić do końca w sposób bezkompromisowy?

I tu zaczyna się mechanizm, który warto nazwać po imieniu: gdy brakuje sprawcy, rośnie legenda. A legenda wchodzi na miejsce faktów jak wilgoć w stary mur – powoli, konsekwentnie, aż w końcu trudno oddzielić, co było realnym tropem, a co tylko dobrze brzmiącą historią. W różnych publikacjach popularnych i regionalnych zestawieniach Steć bywa przedstawiany jako ofiara zbrodni owianej tajemnicą, w której domyślnie „chodziło o coś więcej”.  W sprawie zabójstwa Tadeusza Stecia tym zdaniem stały się Radomierzyce.

Radomierzyce to niewielka miejscowość niedaleko Zgorzelca, z pałacem na wodzie, który po wojnie – jak wiele podobnych obiektów na Dolnym Śląsku – obrósł legendami o ukrytych skrytkach, sejfach i dokumentach. Według najbardziej nośnej wersji, pod koniec wojny Niemcy mieli zwozić do pałacu tajne materiały związane z działalnością służb specjalnych III Rzeszy. W tej opowieści pojawia się nazwisko Waltera Schellenberga, wysokiego rangą oficera SS i jednego z kluczowych ludzi niemieckiego wywiadu. To ma działać jak pieczęć autentyczności: jeśli Schellenberg, jeśli RSHA, jeśli sejfy – to znaczy, że „musiało tam być coś dużego”.

Według sensacyjnej hipotezy, w 1945 roku do Radomierzyc miała dotrzeć polska grupa wojskowo-wywiadowcza, która przejęła to archiwum. W tej grupie – w kolejnych wersjach opowieści – pojawiają się nazwiska Piotra Jaroszewicza (późniejszego premiera PRL) oraz Jerzego Fonkowicza, człowieka związanego ze służbami i wywiadem. A obok nich, jako trzeci element układanki, ma się pojawiać młody Tadeusz Steć. Narracja jest prosta i bardzo filmowa: trzech ludzi widziało dokumenty, notowało, coś wyniosło, a potem – wiele lat później – wszyscy trzej giną w niewyjaśnionych okolicznościach. Wniosek, który ma się sam narzucić czytelnikowi, brzmi: ktoś „sprzątał świadków” i odzyskiwał tajemnice archiwum.

Brzmi świetnie. Tyle że właśnie dlatego trzeba tę hipotezę czytać ostrożnie, bo jej największą siłą jest konstrukcja narracyjna, nie dowód.

Pierwszy słaby punkt jest banalny, ale kluczowy: chronologia. Z dostępnych biogramów i relacji o życiu Stecia wynika, że na Dolny Śląsk trafił dopiero po wojnie, w 1946 roku, już jako przesiedleniec. Jeśli tak, to jego obecność w Radomierzycach w czerwcu 1945 roku staje się co najmniej wątpliwa. Oczywiście można zawsze powiedzieć: „mógł być wcześniej, a potem to ukrył”. Tyle że to jest już typowy mechanizm legendy – gdy fakt nie pasuje, dopisuje się furtkę.

Drugi słaby punkt to źródło samej opowieści. Wersje o udziale Stecia w „akcji Radomierzyce” pojawiają się przede wszystkim w literaturze i publicystyce, która od lat miesza fakty z sensacją. I tu dochodzimy do sedna: jeśli podstawą jest opowieść, a nie dokument, to taka hipoteza może funkcjonować jako ciekawostka, ale nie jako wyjaśnienie zabójstwa.

Trzeci problem jest jeszcze bardziej fundamentalny: Radomierzyce stały się w tej historii czymś w rodzaju „magicznego klucza”, który ma otwierać wszystkie drzwi. Tyle że prawdziwe zbrodnie rzadko działają jak film szpiegowski. Jeśli ktoś miałby mordować po kilkudziesięciu latach, bo trzech ludzi widziało dokumenty w 1945 roku, to musiałby działać z zimną konsekwencją i wciąż mieć interes w zamykaniu ust. Tymczasem w sprawie Stecia mamy raczej obraz zabójstwa, które wygląda na przyziemne i dokonane „blisko”: w mieszkaniu, do którego trudno wejść przypadkowo, bez śladów wielkiej operacji. To nie pasuje do scenariusza „profesjonalnego czyszczenia świadków”.

Czwarty słaby punkt jest psychologiczny – i dotyczy samego Stecia. On był człowiekiem, który uwielbiał opowiadać i budować wokół siebie aurę wyjątkowości. Miał realną wiedzę i dorobek, ale jednocześnie lubił podkręcać własną legendę. W takim przypadku każda historia o „tajnych dokumentach” jest podejrzanie wygodna, bo pasuje do wizerunku „króla Sudetów”, który zna sekrety większe niż przeciętny człowiek. Innymi słowy: nawet jeśli Steć opowiadał o Radomierzycach, nie oznacza to automatycznie, że w nich był.

I wreszcie piąty punkt, najbardziej trzeźwy: legenda Radomierzyc jest w tej sprawie atrakcyjna, bo odciąga uwagę od tego, co naprawdę niewygodne. Od relacji prywatnych, od możliwych konfliktów, od motywu rabunkowego, który nie do końca się składa, i od pytania, czy śledztwo było prowadzone tak, jak powinno. „Archiwum SS” działa jak narracyjny narkotyk: daje emocję i wrażenie, że wszystko ma sens. Tylko że sens nie jest dowodem.

Co gorsza, czasem te opowieści nie są nawet spontaniczne. Istnieją źródła, które wprost wskazują, że sensacyjne „połączenia” i tropy mogły być wytwarzane jako dezinformacja lub publicystyczna konstrukcja – coś, co miało żyć w przestrzeni medialnej, niezależnie od realnych dowodów. To już jest poziom wyżej: nie tylko legenda rodzi się sama, ale bywa, że ktoś ją świadomie hoduje, bo legenda jest wygodna. Przykrywa niewiedzę. Daje emocje. Sprzedaje się.

A przecież najważniejszy punkt tej historii jest brutalnie prosty: człowiek zginął, sprawy nie wyjaśniono, a czas działa na korzyść sprawcy. I jeśli w tym miejscu ktoś oczekuje wielkiego odkrycia, trzeba go rozczarować. Bo prawda o wielu niewyjaśnionych zbrodniach jest taka, że one nie są „mroczne i fascynujące”. One są po prostu smutne. I wcale nie muszą mieć drugiego dna, żeby były przerażające.

Dlatego warto odwrócić perspektywę. Może najgorsze w sprawie Stecia nie jest to, że „nie wiemy”. Najgorsze jest to, że przez lata zaczęliśmy udawać, że wiemy – tylko każdy coś innego. A w tym chaosie wersji ginie najprostszy obowiązek: pamiętać o ofierze bez robienia z niej rekwizytu do lokalnej mitologii.  Można więc postawić tezę mniej efektowną, ale uczciwszą: sprawa Stecia nie musi mieć drugiego dna, żeby była przerażająca. Może być po prostu niewyjaśnionym zabójstwem człowieka znanego, samotnego, obudowanego legendą. A im dłużej nie ma odpowiedzi, tym łatwiej tę legendę dopisać. Tylko że dopisana legenda nie przybliża do prawdy. Ona ją zasłania.

Zabójstwo Tadeusza Stecia pozostaje niewyjaśnione. To zdanie jest krótkie i zimne jak styczniowa noc. I być może właśnie dlatego tak wielu ludzi próbuje je ogrzać ogniem sensacji. Tyle że sensacja daje ciepło tylko na chwilę. Potem zostaje dym.

Zabójstwo Tadeusza Stecia. Sprawa przykryta legendą