Spitzkunnersdorf – wieś łanów leśnych i historia zbójnika Karaska

Spitzkunnersdorf to jedna z najlepiej zachowanych wsi łanów leśnych na Górnych Łużycach – układ przestrzenny z XIV wieku do dziś pozostaje tu czytelny w terenie. Obok historii rolniczej i tkackiej, w lokalnej pamięci zapisał się także epizod z udziałem Johannesa Karaska, który około 1800 roku wykorzystywał te okolice jako zaplecze swojej zbójeckiej działalności.

Spitzkunnersdorf pojawia się w źródłach w 1347 roku jako Cunarstorf i od początku funkcjonuje jako wieś kościelna. Jej układ do dziś pozostaje czytelny, bo to klasyczna wieś łanów leśnych – Waldhufendorf. W praktyce oznaczało to prosty, ale bardzo logiczny podział: każdy gospodarz dostawał wąski, długi pas ziemi ciągnący się od zabudowy w głąb wykarczowanego lasu. Dzięki temu każdy miał dostęp zarówno do drogi, jak i do różnych typów gruntu. Ten średniowieczny model organizacji przestrzeni przetrwał tu w niemal nienaruszonej formie.

Przez stulecia wieś opierała się na rolnictwie i hodowli. Dopiero po wojnie trzydziestoletniej wyraźnie przybywa rzemieślników, a w XIX wieku Spitzkunnersdorf wchodzi w etap tkacki – typowy dla Górnych Łużyc. To wtedy duża część mieszkańców zaczyna pracować przy produkcji tkanin, co zmienia lokalną gospodarkę, choć nie rozbija jej rolniczego fundamentu.

Z tym układem ściśle wiąże się zabudowa. Spitzkunnersdorf należy do obszaru, w którym dominują domy przysłupowe – charakterystyczne dla Górnych Łużyc konstrukcje łączące elementy słowiańskie i niemieckie. Parter, często zrębowy, oddzielony jest od konstrukcji nośnej drewnianym „przysłupem”, który przejmuje ciężar piętra i dachu. Dzięki temu budynki były bardziej trwałe i odporne na odkształcenia. W praktyce dawało to też dużą elastyczność – część mieszkalna, warsztat i pomieszczenia gospodarcze mogły funkcjonować w jednym obiekcie. Do dziś zachowało się tu wiele takich domów, co sprawia, że wieś jest jednym z czytelniejszych przykładów tej formy zabudowy w regionie.

Kościół św. Mikołaja jest osią tej przestrzeni od średniowiecza. Obecna budowla powstała w latach 1712–1716 z inicjatywy Otto Ludwiga von Kanitza, na miejscu starszej świątyni. Wnętrze zachowało starsze epitafia, a wieża została ukończona dopiero w 1725 roku.

W tej uporządkowanej historii wsi pojawia się epizod zupełnie innego rodzaju. Około 1797 roku w okolicy działał Johannes Karasek – herszt bandy rabunkowej wykorzystującej pogranicze jako przestrzeń działania. Spitzkunnersdorf leżał dokładnie tam, gdzie taka działalność miała sens: między rozproszonymi osadami, blisko granicy i szlaków. ego grupa specjalizowała się w napadach na kupców, gospodarstwa i domy zamożniejszych mieszkańców. Nie było w tym nic z "janosikowego" romantyzmu. Cały łup trafiał w ręce bandy nie do biednych.  Karasek miał opinię człowieka sprytnego i dobrze zorganizowanego. Wykorzystywał sieć kontaktów, kryjówki w lasach i znajomość terenu Miał też wojskowe przeszkolenie.  Dlatego dość długo wymykał się próbom schwytania go. W końcu został jednak pojmany przez saskich żołnierzy . Karę śmierci elektor saski Fryderyk August III zamienił mu jednak na dożywocie. Zmarł w 1809 w twierdzy w Dreźnie. Co najciekawsze  z czasem Karasek został „ucywilizowany” przez opowieści ludowe. Z brutalnego rabusia zrobiono bohatera ludowego – obrońcę uciśnionych. Tak często działa pamięć zbiorowa - która często potrzebuje nadania sensu  postaciom, które w rzeczywistości były po prostu skutkiem chaosu swoich czasów. Choć faktem jest, że Karasek nie rabował mieszkańców wsi w których pomieszkiwał. 

Jest jeszcze jeden wątek historyczny.  Przy szkole przy Hauptstraße znajduje się kamień pamiątkowy upamiętniający nieznanego więźnia obozu koncentracyjnego, zamordowanego w kwietniu 1945 roku podczas marszu śmierci z jednego z podobozów KL Groß-Rosen. Jego prochy zostały złożone w berlińskim miejscu pamięci „Unter den Linden”.

Spitzkunnersdorf – wieś łanów leśnych i historia zbójnika Karaska

Jak dojechać?

Spitzkunnersdorf leży tuż przy Leutersdorf, kilka kilometrów od Zittau, praktycznie na styku Niemiec i Czech.