Cmentarz na Kamiennej Górze w Lubaniu. Milczący świadek jednej z najkrwawszych bitew końca wojny na Dolnym Śląsku

Na zboczu Kamiennej Góry w Lubaniu znajduje się niewielka nekropolia, która jest jednym z najważniejszych materialnych śladów dramatycznych wydarzeń końca II wojny światowej na Dolnym Śląsku. Cmentarz wojenny, choć skromny i często pomijany przez turystów, jest bezpośrednio związany z bitwą o Lubań – jednym z najbardziej zaciętych starć na tym obszarze w 1945 roku.

Aby zrozumieć znaczenie tego miejsca, trzeba cofnąć się do zimy 1945 roku. Po wielkiej ofensywie Armii Czerwonej znad Wisły front wschodni przesunął się gwałtownie na zachód. Wojska 1 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa wkroczyły na Dolny Śląsk i zaczęły kierować się w stronę Drezna oraz Berlina. W lutym 1945 roku oddziały radzieckiej 3 Armii Pancernej Gwardii po zaciekłych walkach wdarły się do Lubania. 

Dla niemieckiego dowództwa sytuacja była bardzo groźna. Lubań leżał na ważnej osi komunikacyjnej i w pobliżu linii kolejowej łączącej Śląsk z Saksonią. Utrata tego rejonu oznaczała nie tylko otwarcie drogi na zachód, ale także zagrożenie dla zaplecza niemieckich wojsk walczących na Śląsku. W dodatku od połowy lutego 1945 roku oblężony był już Wrocław, ogłoszony przez Niemców twierdzą – Festung Breslau.

źródło: bundes- archiv.de

W tej sytuacji dowództwo Grupy Armii „Środek” przygotowało kontruderzenie znane pod kryptonimem „Gemse” („Kozica”). Operacja miała kilka celów: odrzucenie wojsk radzieckich na wschód, odzyskanie kontroli nad ważną linią kolejową do Jeleniej Góry oraz stworzenie korytarza umożliwiającego połączenie z oblężonym Wrocławiem.

Dowództwo nad operacją powierzono jednemu z najbardziej doświadczonych niemieckich dowódców pancernych – generałowi Walterowi Nehringowi, dowodzącemu LVII Korpusem Pancernym. W skład zgrupowania uderzeniowego weszły m.in  17 Dywizja Pancerna, 6 Dywizja Grenadierów Ludowych. oraz innych oddziałów przerzucanych w pośpiechu na zagrożony odcinek frontu.

źródło: bundes- archiv.de

1 marca Rosjanie panowali już nad większością miasta ale 2 marca 1945 roku rozpoczęło się silne przeciwuderzenie niemieckich oddziałów pancernych.  Atak był na tyle skuteczny, że część radzieckich jednostek znajdujących się w mieście została odcięta od zaplecza. Doszło do ciężkich walk ulicznych i pancernych. Część sowieckich oddziałów znalazła się w okrążeniu i musiała przebijać się z niego w kierunku wschodnim. Walki trwały kilka dni. Dopiero 6 marca niemieckim wojskom udało się całkowicie odzyskać kontrolę nad miastem i ustabilizować linię frontu.

źródło: bundes- archiv.de

Było to jedno z ostatnich lokalnych zwycięstw Wehrmachtu na froncie wschodnim. Nie miało jednak znaczenia strategicznego – sytuacja III Rzeszy była już katastrofalna, a front w innych miejscach nieustannie się cofał. Cena walk była ogromna. Wehrmacht stracił w bitwie o Lubań około tysiąca żołnierzy. Straty Armii Czerwonej nie są dokładnie znane – oficjalne dane mówią o kilkuset zabitych i zaginionych, choć część historyków przypuszcza, że mogły być wyższe.

Najbardziej tragiczny był jednak los ludności cywilnej. W trakcie walk zginęło około 1500 niemieckich mieszkańców miasta, w tym wiele kobiet i dzieci. Zniszczenia były ogromne – szacuje się, że około 70 procent zabudowy Lubania zostało zniszczone lub poważnie uszkodzone.

Po wojnie rozpoczęto ekshumacje i przenoszenie szczątków do jednego uporządkowanego miejsca. Tak powstał cmentarz wojenny na Kamiennej Górze. Spoczywa ponad dwustu żołnierzy. Według różnych zestawień jest to około 215–246 poległych, w większości żołnierzy Armii Czerwonej, a także kilkunastu żołnierzy Wojska Polskiego. Część z nich pozostaje niezidentyfikowana.

Sam cmentarz powstał w miejscu dawnego parku, w pobliżu starszego pomnika ofiar wojny francusko-pruskiej z 1870–1871 roku, co pokazuje, jak często takie miejsca pamięci nawarstwiały się w przestrzeni miejskiej. 

Centralnym punktem nekropolii jest pomnik upamiętniający poległych. Wokół znajdują się rzędy grobów z prostymi płytami. Całość ma raczej kameralny charakter – powierzchnia cmentarza jest niewielka, a jego układ przypomina raczej uporządkowany fragment parku niż monumentalne założenie znane z wielkich cmentarzy wojennych.

W ostatnich latach historia pochówków związanych z bitwą o Lubań wróciła do zainteresowania badaczy. Podczas prac archeologicznych w różnych częściach miasta odnajdywano kolejne mogiły z 1945 roku, co potwierdza, jak rozproszone były miejsca pochówku poległych w czasie walk.

Jak tu trafić?

Cmentarz wojenny na Kamiennej Górze w Lubaniu znajduje się przy ulicy Sybiraków w parku na Kamiennej Górze niedaleko zrujnowanych basenów.

Cmentarz na Kamiennej Górze w Lubaniu.