Dlaczego Wielki Szyszak nie jest Velkým Šišákiem? Zagadka nazw w Karkonoszach

Każdy, kto wędruje po Karkonoszach z polską i czeską mapą jednocześnie, prędzej czy później zaczyna się zastanawiać, dlaczego nazwy niektórych szczytów wydają się do siebie nie pasować. W większości przypadków różnice wynikają po prostu z tłumaczenia na inny język. Są jednak miejsca, gdzie historia okazała się znacznie bardziej skomplikowana.

Do 1945 roku praktycznie wszystkie mapy Karkonoszy posługiwały się nazwami niemieckimi. Po południowej stronie funkcjonowały jednocześnie odpowiedniki czeskie, często znacznie starsze od niemieckich.

Po zakończeniu II wojny światowej niemal cała ludność niemiecka opuściła region. Polska administracja stanęła przed ogromnym zadaniem nadania oficjalnych nazw tysiącom miejscowości, potoków, przełęczy, schronisk i szczytów. Część nazw przetłumaczono z języka niemieckiego, część zaczerpnięto z historycznych źródeł słowiańskich, inne stworzono od nowa.

W zdecydowanej większości przypadków wykonano to bardzo dobrze. Są jednak miejsca, gdzie historia napisała własny scenariusz.

Najbardziej znanym przykładem jest para sąsiadujących ze sobą szczytów.

Dzisiaj na polskich mapach widzimy:

• Wielki Szyszak – 1509 m n.p.m.
• Śmielec – 1424 m n.p.m.

Na czeskich mapach wyglądają one jednak zupełnie inaczej:

• Vysoké Kolo – 1509 m n.p.m.
• Velký Šišák – 1424 m n.p.m.

To oznacza, że polski Wielki Szyszak po czesku nazywa się... Vysoké Kolo, czyli dosłownie Wysokie Koło.

Natomiast czeski Velký Šišák, czyli dosłownie Wielki Szyszak, to nasz Śmielec. Brzmi absurdalnie, ale właśnie tak jest.

Przed wojną najwyższy z tych dwóch szczytów nosił niemiecką nazwę Hohes Rad, czyli Wysokie Koło. Sąsiedni wierzchołek nazywał się Große Sturmhaube, co odpowiadało czeskiemu Velký Šišák.

Podczas ustalania polskich nazw po 1945 roku najprawdopodobniej doszło do przesunięcia nazw pomiędzy oboma wierzchołkami. Efekt tej pomyłki obowiązuje do dziś i został utrwalony na wszystkich mapach, tablicach oraz w literaturze turystycznej. Badacze kartografii wskazują ten przypadek jako jeden z najlepiej udokumentowanych przykładów powojennych zmian nazewnictwa na pograniczu polsko-czeskim. 

To również ciekawa historia. Grzbiet szczytu jest wyjątkowo rozległy, płaski i niemal kolisty. Dawni mieszkańcy uznali, że przypomina ogromne koło, stąd niemieckie Hohes Rad i czeskie Vysoké Kolo. Polska nazwa całkowicie zrywa z tą tradycją.

Podobnie wygląda sytuacja z Łabskim Szczytem. Polska nazwa jest całkowicie logiczna – szczyt znajduje się nad Łabskim Kotłem i w pobliżu źródeł Łaby. Czesi jednak od wieków używają nazwy Violík. Dla turysty bywa to mylące, ponieważ obok znajduje się Labská bouda, a więc można odnieść wrażenie, że również szczyt powinien nazywać się „Labský". Tak jednak nigdy nie było.  Violík.wywodzi się od historycznej niemieckiej nazwy Veilchenstein lub Veilchenspitze, oznaczającej „Fiołkową Skałę” lub „Fiołkowy Szczyt”. Czeskie Violík jest fonetyczną adaptacją niemieckiego słowa Veilchen – fiołek. Do dziś nie ma pewności, dlaczego właśnie ten kwiat stał się patronem góry. Jedni badacze wskazują na występującą niegdyś w okolicy roślinność, inni na fioletowawe odcienie granitowych skał widoczne zwłaszcza o świcie i zachodzie słońca. Po II wojnie światowej Polska nie przetłumaczyła historycznej nazwy, lecz nadała szczytowi całkowicie nowe miano – Łabski Szczyt, nawiązujące do pobliskiego Łabskiego Kotła, Łabskiej Łąki oraz źródeł Łaby. To doskonały przykład, że powojenne polskie nazewnictwo w Karkonoszach często odchodziło od wielowiekowej tradycji na rzecz nazw opisujących położenie geograficzne.

Podobną historię mają Czeskie Kamienie i Śląskie Kamienie. Dla polskiego turysty nazwy wydają się oczywiste – jedne skały leżą po stronie czeskiej, drugie po śląskiej. Tymczasem historyczne nazewnictwo nie miało nic wspólnego z przebiegiem granicy. Po czesku formacje te od wieków noszą nazwy Dívčí kameny (Kamienie Dziewcząt) oraz Mužské kameny (Kamienie Mężczyzn). Tak samo określano je w języku niemieckim – Mädelsteine i Mannsteine. Skąd wzięło się to niezwykłe rozróżnienie? Według dawnych przekazów miało ono nawiązywać do kształtu skał lub lokalnych legend związanych z kobietami i mężczyznami. Po II wojnie światowej polska komisja nazewnicza zrezygnowała jednak z historycznej symboliki, zastępując ją prostszymi nazwami odnoszącymi się do położenia względem granicy. W efekcie dawne „Kamienie Dziewcząt” i „Kamienie Mężczyzn” stały się po prostu Śląskimi i Czeskimi Kamieniami.

Podobnych przykładów jest znacznie więcej.

Czesi do dziś używają nazw Labská louka, Pančavská louka, Harrachovy kameny, Sněžné jámy, Kotel, Mumlavská hora, podczas gdy po polskiej stronie funkcjonują odpowiednio Łabska Łąka, Równia pod Śnieżką, Harrachowe Kamienie, Śnieżne Kotły czy Kocioł.

Niektóre nazwy są prostymi tłumaczeniami, inne zachowały dawne brzmienie, a jeszcze inne otrzymały całkowicie nowe odpowiedniki.

Nazwy w Karkonoszach są czymś więcej niż oznaczeniami na drogowskazach. Są świadectwem historii regionu, w którym przez stulecia współistniały trzy kultury – czeska, niemiecka i śląska, a po 1945 roku pojawiło się nowe polskie nazewnictwo. Dla przeciętnego turysty różnice te są jedynie ciekawostką. Dla historyków i regionalistów stanowią fascynującą opowieść o tym, jak polityka, język i kartografia potrafią zmienić sposób postrzegania gór.

I właśnie dlatego, patrząc na Wielki Szyszak, warto pamiętać, że z punktu widzenia Czechów patrzymy na… Vysokie Kolo, a prawdziwy Velký Šišák stoi zaledwie kilkaset metrów dalej i w Polsce nazywa się Śmielcem.

Dlaczego Wielki Szyszak nie jest Velkým Šišákiem? Zagadka nazw w Karkonoszach