Kamienne stacje w środku lasu. Niezwykła droga krzyżowa w Janovie nad Nisou

W lesie nad Janovem nad Nisou znajduje się jedno z mniej znanych, a zarazem najbardziej nastrojowych miejsc czeskich Gór Izerskich. Janovská křížová cesta ma niemal 150 lat i prowadzi przez teren związany z dawną pobożnością mieszkańców, pielgrzymkami oraz źródłem, któremu przypisywano właściwości lecznicze. Dzisiejsze ceramiczne przedstawienia Męki Pańskiej są efektem późniejszej rekonstrukcji, ale kamienne stacje i sam układ miejsca przypominają o tradycji, która narodziła się tu jeszcze w XIX wieku.

Historia tego miejsca zaczęła się właściwie od źródła. Według lokalnych przekazów już na początku XIX wieku wodzie wypływającej w tej części gór przypisywano szczególne właściwości, zwłaszcza w przypadku problemów ze wzrokiem. Nie należy traktować tego jako potwierdzonego działania leczniczego, ale jako element ówczesnej religijności i miejscowej tradycji. Jedna z najbardziej znanych opowieści dotyczy młynarza z Hraničnej Christiana Hirschmanna, który miał cierpieć na dolegliwości oczu i poprawę widzenia wiązał właśnie z wodą ze źródła. Za namową miejscowego proboszcza Wilhelma Rösslera źródło zostało obmurowane i zabezpieczone żelaznym ogrodzeniem. W późniejszych opisach ta historia bywała przypisywana Josefowi Klamtowi, fundatorowi drogi krzyżowej, jednak materiały publikowane przez gminę Janov nad Nisou wskazują przede wszystkim na Hirschmanna jako bohatera opowieści o poprawie wzroku.

Sama droga krzyżowa powstała w 1878 roku. Josef Klamt urządził ją na należącym do niego terenie, ustawiając wzdłuż leśnej drogi kamienne słupy z przedstawieniami kolejnych scen Męki Pańskiej. Pierwotne obrazy były malowane na blasze i miały prosty, ludowy charakter. Nie były to więc monumentalne dzieła sztuki sakralnej, lecz element lokalnej pobożności, mocno związanej z codziennym życiem mieszkańców tej części Gór Izerskich. W części źródeł pojawia się informacja, że początkowo ustawiono dwanaście słupów, choć późniejszy układ odpowiadał klasycznej drodze krzyżowej. Warto przy tym pamiętać, że miejsce w kolejnych latach było przekształcane i dzisiejszy przebieg nie musi dokładnie odpowiadać temu z 1878 roku.

Z czasem znaczenie drogi krzyżowej rosło. Przybywali tu nie tylko mieszkańcy Janova, Hraničnej i najbliższej okolicy, ale także pielgrzymi z dalszych miejscowości. Cały teren stopniowo porządkowano i uzupełniano o kolejne elementy religijne. W 1903 roku kompleks został oficjalnie poświęcony, co dodatkowo podniosło jego rangę. Z lokalnych materiałów wynika, że w kolejnych latach droga krzyżowa stała się jednym z miejsc regularnie odwiedzanych przez grupy pielgrzymów. W pewnym momencie zmieniono też jej przebieg. Stefan Jantsch, zięć Josefa Klamta, przesunął część trasy wyżej, aby osoby odprawiające nabożeństwo mogły modlić się z dala od zwykłego ruchu na drodze. To ważny szczegół, bo pokazuje, że dzisiejszy układ nie jest prostym, niezmienionym reliktem z XIX wieku, lecz efektem stopniowego rozwoju miejsca.

Po II wojnie światowej sytuacja zmieniła się radykalnie. Wysiedlenie niemieckojęzycznych mieszkańców czeskiego pogranicza oznaczało przerwanie wielu lokalnych tradycji religijnych, a wraz z nimi zanik regularnej opieki nad małymi kaplicami, krzyżami i drogami pielgrzymkowymi. Janovská křížová cesta również zaczęła popadać w zapomnienie. Pierwotne obrazy malowane na blasze zniknęły, część elementów uległa zniszczeniu, a miejsce stopniowo traciło swoje dawne znaczenie. W drugiej połowie XX wieku pozostawało raczej śladem przedwojennego świata niż żywym miejscem kultu.

Zmiana przyszła dopiero po 1989 roku, kiedy w Czechach coraz częściej zaczęto odnawiać zaniedbane zabytki sakralne i przywracać pamięć o lokalnym dziedzictwie. W przypadku drogi krzyżowej w Janovie ważnym momentem była jesień 1996 roku. Wówczas w jednej z największych nisz umieszczono nowy obraz Matki Bożej namalowany na blasze przez Libušę Rydlovą, a stare kamienne słupy otrzymały ceramiczne reliefy autorstwa Reinholda Hüttmanna. To właśnie te przedstawienia można oglądać dzisiaj. Nie są więc oryginałami z XIX wieku, lecz współczesnym uzupełnieniem historycznej drogi. Kamienne elementy i sam charakter miejsca pozostały jednak świadectwem znacznie starszej tradycji.

Dziś Janovská křížová cesta nie jest wielkim sanktuarium ani tłumnym celem pielgrzymek. Jej siła tkwi właśnie w skromności i krajobrazie. Kamienne stacje stoją pośród drzew, z dala od miejskiego ruchu, a źródło przypomina o czasach, gdy mieszkańcy widzieli w tym miejscu nie tylko fragment górskiego lasu, ale przestrzeń o szczególnym znaczeniu. To również ciekawy przykład tego, jak zmieniała się religijność i pamięć czeskiego pogranicza – od XIX-wiecznej lokalnej inicjatywy, przez lata pielgrzymek, powojenne zapomnienie, aż po współczesną odbudowę. Dzięki temu droga krzyżowa w Janovie nad Nisou pozostaje dziś nie tylko zabytkiem sakralnym, ale także świadectwem historii mieszkańców Gór Izerskich i ich związku z krajobrazem.

Jak dojechać?

Jeżeli jedziemy ze Szklarskiej Poręby, sensowny dojazd samochodem prowadzi przez Jakuszyce, Harrachov i dalej w kierunku Tanvaldu oraz Jablonca nad Nisou, skąd dojeżdża się do Janova nad Nisou. Na miejscu najlepiej nie szukać możliwości wjazdu leśną drogą pod samą kalwarię – jej końcowy odcinek jest trasą pieszą.

Kamienne stacje w środku lasu. Niezwykła droga krzyżowa w Janovie nad Nisou