Pamięć wykuta w granicie. Trudna historia pomnika w Górach Izerskich

Wśród lasów Gór Izerskich, przy lokalnej drodze prowadzącej przez Hraničną niedaleko Janova nad Nisou, stoi granitowy pomnik poświęcony mieszkańcom, którzy nie powrócili z I wojny światowej. Jego historia jest jednak znacznie dłuższa niż dzieje samego monumentu. To opowieść o dawnych mieszkańcach tych ziem, wojennych tragediach, powojennych wysiedleniach i pamięci, która przez dziesięciolecia nie zawsze była mile widziana.

Hraničná, przed 1945 rokiem znana jako Gränzendorf, należała do miejscowości zamieszkanych w większości przez ludność niemieckojęzyczną. Kiedy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa, tereny te znajdowały się w granicach monarchii austro-węgierskiej. Mieszkańcy regionu trafiali więc do armii cesarskiej, walcząc na różnych frontach konfliktu. Wielu nie powróciło do rodzinnych domów. Po zakończeniu wojny i rozpadzie Austro-Węgier ich rodzinne miejscowości znalazły się w granicach nowo powstałej Czechosłowacji.

Pomnik w Hraničnej odsłonięto 15 czerwca 1930 roku, ponad jedenaście lat po zakończeniu wojny. Jego projekt przygotował Karl Wander, architekt z Jablonca nad Nisou, a wykonał miejscowy kamieniarz Josef Stumpe. Inicjatywa budowy wyszła od lokalnego Klubu Palaczy Fajki oraz stowarzyszenia zajmującego się upiększaniem miejscowości. Monument powstał dla uczczenia pamięci poległych mieszkańców rodzinnej ziemi. Na granitowych płaszczyznach umieszczono niemieckojęzyczną dedykację oraz nazwiska 43 mężczyzn. Wśród nich znaleźli się między innymi przedstawiciele rodzin Appelt, Bartel, Gärtner, Hübner, Klamt, Schaurich, Scholze i Stumpe. Wykaz obejmuje żołnierzy poległych w walkach, zmarłych wskutek odniesionych ran oraz jednego uznanego za zaginionego.

Losy pomnika zmieniły się dramatycznie po II wojnie światowej. W wyniku klęski nazistowskich Niemiec i powojennych decyzji dotyczących granic oraz ludności niemieckiej większość dotychczasowych mieszkańców tego regionu została wysiedlona. Wraz z nimi odeszły rodziny, dla których nazwiska wyryte w kamieniu były częścią osobistej historii. Pomnik pozostał, ale zabrakło ludzi, którzy przez lata otaczali go opieką. Stopniowo niszczał, a jak podaje oficjalna strona gminy Janov nad Nisou, był również celowo uszkadzany z powodów ideologicznych.

Ta część historii Gór Izerskich nie daje się sprowadzić do prostych ocen. Nie można zapominać o odpowiedzialności nazistowskich Niemiec za II wojnę światową, okupację i popełnione zbrodnie. Nie oznacza to jednak, że pamięć o wcześniejszych pokoleniach mieszkańców pogranicza powinna zostać wymazana. Ludzie, których nazwiska umieszczono na pomniku w Hraničnej, zginęli przecież podczas zupełnie innej wojny, na długo przed dojściem Hitlera do władzy. Dla swoich rodzin byli przede wszystkim synami, mężami, ojcami i braćmi, którzy nie wrócili do domu. Historia tych ziem jest wspólnym dziedzictwem kolejnych pokoleń Czechów, Niemców i Polaków, choć doświadczenia poszczególnych narodów bywały dramatycznie odmienne.

Przez dziesięciolecia monument pozostawał świadkiem tej skomplikowanej przeszłości. Dopiero w 2004 roku, z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Janova nad Nisou, przeprowadzono jego renowację i uporządkowano otoczenie. Kolejny ważny etap nastąpił w 2025 roku. Jak informują władze gminy, miejscowi społecznicy odtworzyli wówczas inskrypcje, w tym nazwiska poległych żołnierzy. Przywrócono w ten sposób nie tylko czytelność napisów, ale również ważną część historii dawnej społeczności Hraničnej.

Dziś granitowy monument stoi przy drodze prowadzącej z Loučnej nad Nisou w kierunku dawnej Hašlerovej chaty, niedaleko punktu widokowego Trniště. Łatwo przejechać obok niego, traktując go jako jeden z wielu starych pomników rozsianych po Górach Izerskich. Tymczasem jego dzieje przypominają, jak często zmieniały się granice, państwa i mieszkańcy tego regionu. Kamień pozostał w tym samym miejscu, choć otaczający go świat zmieniał się wielokrotnie.

Historia pomnika w Hraničnej pokazuje również, że troska o dziedzictwo nie musi oznaczać utożsamiania się ze wszystkimi wydarzeniami z przeszłości. Przywracając nazwiska dawnych mieszkańców, czescy społecznicy nie zmienili historii ani jej nie usprawiedliwili. Zadbali jedynie o to, aby ważny fragment miejscowej pamięci nie zniknął bezpowrotnie. Na pograniczu, gdzie przez stulecia splatały się losy różnych narodów, ma to szczególne znaczenie.

Jak tu trafić?

Pomnik znajduje się w czeskiej miejscowości Hraničná, niedaleko Janova nad Nisou, przy lokalnej drodze prowadzącej z Loučnej nad Nisou w kierunku dawnej Hašlerovej chaty.

Zakładając wyjazd ze Szklarskiej Poręby, kieruj się przez Jakuszyce, Harrachov, Kořenov i Tanvald, a następnie w stronę Janova nad Nisou i Hraničnej.

Dokładne współrzędne

50.770236, 15.163033

Pomnik stoi przy drodze na skraju lasu. Można też dotrzeć do niego pieszo, czerwonym szlakiem z Janova nad Nisou w kierunku Lukášova

Pamięć wykuta w granicie. Trudna historia pomnika w Górach Izerskich