Pomnik króla, który wybrał pokój zamiast wojny. Niezwykła historia z Podiebrad

W samym sercu czeskich Podiebrad, przed bramą miejscowego zamku, stoi jeden z najciekawszych pomników konnych w Czechach. Monument przedstawiający króla Jerzego z Podiebrad ma już 130 lat, a jego historia kryje kilka niespodzianek. Zanim trafił na główny plac miasta, przez kilka lat był prezentowany w Pradze. Co więcej, wykonano go techniką przypominającą tę, którą zastosowano przy budowie nowojorskiej Statuy Wolności.

Podiebrady (Poděbrady), położone nad Łabą w środkowych Czechach, znane są przede wszystkim jako miasto uzdrowiskowe. Ich historia sięga jednak znacznie dalej niż początki działalności uzdrowiska. To właśnie z tym miejscem związany był Jerzy z Podiebrad (Jiří z Poděbrad), czeski monarcha panujący w latach 1458–1471, jedna z najbardziej interesujących postaci XV-wiecznej Europy.

Jego monumentalny pomnik znajduje się na placu Jerzego (Jiřího náměstí), w bezpośrednim sąsiedztwie zamku. Król siedzący na koniu spogląda w kierunku miasta, wyciągając przed siebie prawą rękę. Ten charakterystyczny gest ma szczególne znaczenie.

Pomnik przedstawia symboliczny moment związany z wydarzeniami pod Vilémovem w lutym 1469 roku. Wojska Jerzego z Podiebrad otoczyły wówczas armię węgierskiego króla Macieja Korwina, który prowadził działania wojenne przeciwko czeskiemu monarsze.

Chociaż sytuacja militarna sprzyjała Jerzemu, nie zdecydował się on na rozstrzygającą bitwę. Zamiast tego przystąpiono do rokowań. Do spotkania obu władców doszło w pobliskim Úhrovie. Maciej Korwin został ostatecznie wypuszczony wraz ze swoim wojskiem w zamian za obietnice dotyczące zakończenia konfliktu. Pokój nie okazał się trwały, a węgierski monarcha wkrótce ponownie wystąpił przeciwko Jerzemu. Mimo to wydarzenie przeszło do historii jako przykład próby rozwiązania sporu drogą negocjacji. Właśnie tę ideę postanowiono uwiecznić w Podiebradach. Król nie trzyma uniesionego miecza ani nie prowadzi konia do szarży. Wyciąga rękę w geście pojednania.

Pomysł uczczenia króla pojawił się w Podiebradach około 1870 roku. Inicjatorami byli miejscowi studenci, którym zależało na przypomnieniu historii miasta i jego najsłynniejszego mieszkańca. W 1883 roku powstało specjalne stowarzyszenie zajmujące się zbieraniem funduszy na budowę monumentu. Organizowano koncerty, przedstawienia teatralne, bale i zbiórki publiczne. Przedsięwzięcie miało charakter społeczny, a pozyskanie odpowiednich środków zajęło wiele lat.

Wykonanie pomnika powierzono Bohuslavowi Schnirchowi (1845–1901), jednemu z najwybitniejszych czeskich rzeźbiarzy drugiej połowy XIX wieku. Artysta był związany między innymi z dekoracją praskiego Teatru Narodowego, Rudolfinum oraz Muzeum Narodowego. Z Podiebradami łączyły go także osobiste więzi rodzinne, ponieważ stamtąd pochodziła jego matka. Rzeźba konna była gotowa już w 1891 roku. Zanim jednak ustawiono ją na głównym placu Podiebrad, zaprezentowano ją podczas Wystawy Jubileuszowej w Pradze. W kolejnych latach pozostawała na terenach wystawowych, gdzie można było ją oglądać również przy okazji Wystawy Etnograficznej w 1895 roku. Dopiero po zgromadzeniu pieniędzy na ukończenie całego przedsięwzięcia monument przewieziono do Podiebrad. Uroczyste odsłonięcie odbyło się 15 i 16 sierpnia 1896 roku. Według historycznych ustaleń przytaczanych przez Czeskie Radio w wydarzeniu uczestniczyło około 20 tysięcy osób. Dla ówczesnego miasta była to niezwykle ważna uroczystość patriotyczna.

Jedną z najbardziej niezwykłych cech pomnika jest technologia jego wykonania. Choć figura wygląda jak tradycyjny odlew z brązu, powstała w zupełnie inny sposób. Schnirch zdecydował się na zastosowanie cienkich płyt miedzianych, które odpowiednio formowano i mocowano do żelaznej konstrukcji nośnej. Całą postać króla wraz z koniem wykonano z dwunastu miedzianych części. Rozwiązanie było znacznie tańsze od wykonania wielkiego odlewu z brązu, ale jednocześnie pozwalało na niezwykle precyzyjne opracowanie szczegółów. Na rzeźbie można dostrzec elementy królewskiego stroju, ozdoby uprzęży, detale rękawic i końskiego rzędu. Podobną zasadę wykorzystania miedzianej powłoki wspartej na metalowej konstrukcji zastosowano przy budowie Statuy Wolności w Nowym Jorku.

Sama figura konna ma około czterech metrów wysokości. Ustawiono ją na sześciometrowym kamiennym cokole, dzięki czemu cały monument osiąga około dziesięciu metrów. Podstawę pomnika zdobią cztery postacie młodzieńców trzymających tarcze herbowe. Symbolizują one historyczne ziemie Korony Czeskiej: Czechy, Morawy, Śląsk oraz Górne i Dolne Łużyce. Na cokole znajdują się również pamiątkowe inskrypcje, symbole wojny i pokoju oraz napis „PRAVDA PÁNĚ VÍTĚZÍ”, oznaczający „Prawda Pańska zwycięża”.

Pomnik przetrwał burzliwe wydarzenia XX wieku i nadal pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Podiebrad. W latach 1994–1996 przeprowadzono jego gruntowną restaurację, która pozwoliła zachować zarówno kamienne elementy monumentu, jak i niezwykłą miedzianą konstrukcję figury konnej.

W grudniu 2023 roku czeski rząd zatwierdził nadanie pomnikowi statusu narodowego zabytku kultury (národní kulturní památka). Jest to jedna z najwyższych form ochrony dziedzictwa historycznego w Republice Czeskiej. W uzasadnieniu tej decyzji podkreślono nie tylko wartości artystyczne monumentu, ale również europejskie znaczenie postaci, którą upamiętnia.

Jerzy z Podiebrad był bowiem władcą, który w XV wieku propagował koncepcję międzynarodowego porozumienia chrześcijańskich monarchów. Projekt zakładał stworzenie organizacji umożliwiającej wspólne rozstrzyganie sporów i zapobieganie wojnom. Z tego powodu czeski król bywa dziś przedstawiany jako jeden z historycznych prekursorów idei pokojowej współpracy państw europejskich.

Pomnik króla, który wybrał pokój zamiast wojny. Niezwykła historia z Podiebrad